“Cơn gió ngược”
Tại Hội nghị thúc đẩy xuất khẩu gạo năm 2026 tổ chức mới đây tại TP. Cần Thơ vào chiều 24/3, khi nói về những khó khăn, thách thức trong hoạt động xuất khẩu gạo, ông Trần Quốc Tuấn – Giám đốc Sở Công thương tỉnh Vĩnh Long cho rằng, chúng ta đang đối mặt với một ‘cơn gió ngược’ từ thị trường quốc tế khi Indonesia và Philippines có những điều chỉnh mạnh mẽ về chính sách nhập khẩu.
Cùng với đó, các chỉ số kinh tế trong nước đang tạo áp lực cực lớn lên chuỗi giá trị lúa gạo, thể hiện ở 4 chỉ số lớn, cụ thể: Giá xăng dầu tăng đẩy phí vận chuyển tăng khoảng 30%; đầu vào sản xuất như giá phân bón, vật tư nông nghiệp tăng từ 15-20%; cùng lúc, lãi vay ngân hàng hiện vọt lên mức 9,5% (trong khi cùng kỳ chỉ 5,5%), cùng với ‘Room tín dụng’ bị bó hẹp khiến doanh nghiệp thu mua như bị “thắt hầu bao”; thị trường xuất khẩu gạo sụt giảm trên 30%, đòi hỏi phải thay đổi tư duy “Không chỉ bán cái mình có, mà phải bán cái thị trường cần”.
Phân tích về tình hình biến động địa chính trị quốc tế tác động tới thị trường xuất khẩu gạo của Việt Nam, ông Nguyễn Việt San – Phó Vụ trưởng Vụ Phát triển thị trường nước ngoài (Bộ Công thương) chia sẻ, nếu như trước đây, thị trường gạo thế giới chủ yếu vận hành theo quy luật cung-cầu, thì trong giai đoạn hiện nay, các yếu tố địa chính trị đang ngày càng đóng vai trò chi phối trực tiếp và sâu sắc.
Những biến động lớn có thể kể đến gồm: Xung đột Nga – Ukraine kéo dài, tác động tới chuỗi cung ứng lương thực toàn cầu; căng thẳng tại Trung Đông làm gián đoạn các tuyến vận tải huyết mạch; xu hướng gia tăng bảo hộ thương mại và đảm bảo an ninh lương thực tại nhiều quốc gia; cạnh tranh chiến lược giữa các nền kinh tế lớn ngày càng gay gắt.
Trong bối cảnh đó, thị trường gạo thế giới đang chuyển từ trạng thái tương đối ổn định sang trạng thái biến động có cấu trúc; trong đó, dòng chảy thương mại bị điều chỉnh không chỉ bởi giá cả, mà bởi yếu tố chính trị và an ninh; các quốc gia nhập khẩu ngày càng thận trọng hơn, ưu tiên ổn định nguồn cung; các tiêu chuẩn thị trường được nâng lên và mang tính “chính trị hóa” rõ nét hơn.
Theo ông Nguyễn Việt San, đây là những thay đổi có tính dài hạn, đòi hỏi chúng ta phải có cách tiếp cận mới trong phát triển thị trường xuất khẩu gạo.
Trong chiến lược dài hạn, ông Phạm Hoàng Lâm đề xuất thực thi các giải pháp mang tính đột phá, cụ thể là: xây dựng thương hiệu gạo quốc gia thực sự, không chỉ là “Vietnam Rice” mà phải là “Vietnam Premium Rice” – có định vị rõ ràng, có tiêu chuẩn. Trong đó, gạo ST25 có thể là sản phẩm dẫn dắt, giống như Thái Lan có Hom Mali.
Cạnh đó, cần phát triển doanh nghiệp đầu tàu ngành gạo, với khoảng 5-10 doanh nghiệp đủ mạnh để cạnh tranh, doanh nghiệp này phải có vốn, có chiến lược, có hệ thống toàn cầu, không chỉ xuất khẩu, mà xây dựng thị trường.
Đặc biệt, điểm then chốt nhất là cần xây dựng hệ thống phân phối tại nước ngoài. Bởi nếu không có hệ thống phân phối, chúng ta không thể làm chủ thị trường. Doanh nghiệp Việt cần mở công ty, xây kho tại nước ngoài; đưa hàng vào hệ thống bán lẻ, chẳng hạn, đưa gạo Việt vào hệ thống như Costco và các siêu thị khác tại Hoa Kỳ và các quốc gia châu Âu…
