Trong vận tải container, người ta thường chú ý đến cước biển, lịch tàu, cảng trung chuyển và thời gian giao hàng.
Nhưng phía sau dòng container có hàng là một bài toán âm thầm: container rỗng đang ở đâu, thiếu ở đâu, thừa ở đâu, ai chịu chi phí repositioning và làm thế nào để dòng rỗng không trở thành gánh nặng cho toàn chuỗi. Với Việt Nam, quản trị container rỗng là một yếu tố quan trọng để giảm chi phí logistics và tăng độ ổn định của xuất nhập khẩu.
Container rỗng không rỗng về chi phí
Container rỗng không chở hàng, nhưng vẫn chiếm diện tích bãi, chiếm slot vận chuyển, cần xe kéo, cần depot, cần điều phối, cần sửa chữa, cần vệ sinh và cần được đưa đến nơi có nhu cầu đóng hàng. Một container rỗng nằm sai chỗ là một chi phí. Một doanh nghiệp xuất khẩu thiếu container đúng lúc là một rủi ro. Một cảng hoặc depot dư quá nhiều container rỗng là một điểm nghẽn.
Trong thương mại toàn cầu, dòng hàng không bao giờ cân bằng tuyệt đối. Một khu vực có thể nhập nhiều hơn xuất, tạo ra dư container rỗng. Một khu vực khác xuất nhiều hơn nhập, tạo ra thiếu container. Các hãng tàu phải điều chuyển container rỗng từ nơi thừa đến nơi thiếu. Quá trình này gọi là repositioning và có thể tạo ra chi phí rất lớn.
Với các nền kinh tế xuất khẩu như Việt Nam, sự sẵn có của container rỗng đúng loại, đúng nơi, đúng thời điểm có ý nghĩa rất quan trọng. Doanh nghiệp có đơn hàng, có nhà máy, có cảng, có lịch tàu nhưng thiếu container thì vẫn không thể xuất hàng đúng kế hoạch. Ngược lại, nếu container rỗng tập trung sai nơi, chi phí kéo rỗng tăng và năng lực bãi bị chiếm dụng.
Vì sao Việt Nam cần quan tâm hơn?
Việt Nam có kim ngạch xuất nhập khẩu lớn, nhiều ngành hàng sử dụng container như dệt may, da giày, điện tử, gỗ, nông sản, thủy sản, hàng tiêu dùng, máy móc và nguyên phụ liệu. Dòng hàng phân bố không đều giữa các vùng, mùa vụ và thị trường. Miền Bắc có đặc thù sản xuất công nghiệp, kết nối Trung Quốc và cảng Hải Phòng – Lạch Huyện. Miền Nam có cụm TP.HCM – Đồng Nai – Bình Dương – Bà Rịa – Vũng Tàu với sản xuất, tiêu dùng và cảng nước sâu Cái Mép – Thị Vải. Đồng bằng sông Cửu Long có nông sản, thủy sản nhưng hạn chế về hạ tầng container và kho lạnh so với nhu cầu.
Khi dòng hàng thay đổi nhanh, container rỗng cũng biến động. Mùa xuất khẩu nông sản, gỗ, dệt may hoặc hàng tiêu dùng có thể làm nhu cầu container tăng mạnh ở một số vùng. Nếu kế hoạch rỗng không theo kịp, doanh nghiệp phải trả chi phí cao hơn, kéo container xa hơn hoặc chấp nhận lỡ lịch tàu.
Ngoài ra, biến động toàn cầu như tắc nghẽn cảng, thay đổi tuyến hàng hải, khủng hoảng Biển Đỏ, mất cân bằng thương mại, thời gian quay vòng container dài hơn hoặc cước biến động đều có thể ảnh hưởng đến nguồn rỗng tại Việt Nam. Vì vậy, container rỗng không phải là câu chuyện kỹ thuật nội bộ của hãng tàu; nó ảnh hưởng trực tiếp đến doanh nghiệp xuất nhập khẩu.
Container rỗng là “máu lưu thông” của vận tải container. Nếu rỗng nằm sai nơi, hàng có thể không đi được dù nhà máy đã sản xuất xong. Quản trị container rỗng tốt giúp giảm chi phí kéo rỗng, giảm áp lực bãi, tăng độ đúng hẹn và cải thiện năng lực cạnh tranh xuất khẩu.
Bốn điểm nghẽn thường gặp
Điểm nghẽn thứ nhất là mất cân bằng vùng. Nơi nhập nhiều có thể dư rỗng; nơi xuất nhiều có thể thiếu rỗng. Nếu thiếu kết nối nội địa hiệu quả giữa các vùng, chi phí điều chuyển tăng. Đường bộ gánh quá nhiều nhiệm vụ kéo container rỗng sẽ làm tăng chi phí và phát thải.
Điểm nghẽn thứ hai là thiếu dữ liệu chia sẻ. Chủ hàng, forwarder, hãng tàu, depot, cảng và nhà vận tải thường có dữ liệu riêng về container, nhưng không phải lúc nào cũng chia sẻ kịp thời. Nếu doanh nghiệp không biết nguồn rỗng ở đâu, loại nào sẵn có, thời gian lấy thế nào, chi phí ra sao, họ khó lập kế hoạch. Nếu hãng tàu không dự báo tốt nhu cầu đóng hàng, rỗng có thể thiếu cục bộ.
Điểm nghẽn thứ ba là quản trị depot và bãi. Container rỗng cần được kiểm tra, sửa chữa, vệ sinh, phân loại, sắp xếp và sẵn sàng cấp cho khách. Nếu depot quá tải, quy trình chậm hoặc thông tin không cập nhật, doanh nghiệp mất thời gian lấy container. Với hàng nông sản, thực phẩm hoặc hàng yêu cầu container sạch, chất lượng container rỗng cũng rất quan trọng.
Điểm nghẽn thứ tư là thời gian quay vòng container. Container càng quay vòng chậm, nguồn rỗng càng căng. Thời gian chờ tại cảng, kho, nhà máy, thủ tục, giao nhận và trả container đều ảnh hưởng. Quản trị container rỗng vì vậy không chỉ là điều chuyển, mà còn là giảm thời gian container nằm im.
Cần nhìn container rỗng bằng tư duy mạng lưới
Muốn quản trị container rỗng tốt, không thể chỉ xử lý theo từng đơn hàng. Cần nhìn cả mạng lưới. Hàng nhập đi về đâu? Hàng xuất phát sinh ở đâu? Container loại 20 feet, 40 feet, 40HC, reefer, open-top, flat-rack thiếu ở đâu? Mùa vụ nào cần rỗng? Depot nào quá tải? Tuyến nào có thể kết hợp hàng hai chiều? ICD nào có thể làm điểm cân bằng rỗng? Đường thủy hoặc đường sắt có thể tham gia điều chuyển rỗng không?
Cảng cạn, ICD và trung tâm logistics có thể đóng vai trò quan trọng. Nếu container rỗng được quản lý tại các nút nội địa gần vùng sản xuất, doanh nghiệp xuất khẩu sẽ giảm quãng đường kéo rỗng. Nếu đường thủy nội địa được dùng để điều chuyển container giữa cảng và ICD, chi phí và phát thải có thể giảm. Nếu dữ liệu rỗng được chia sẻ, doanh nghiệp có thể đặt kế hoạch sớm hơn.
Ở cấp doanh nghiệp, chủ hàng cũng cần quản trị container rỗng chủ động hơn. Không nên chờ đến sát ngày đóng hàng mới tìm container. Cần dự báo nhu cầu theo mùa, chia sẻ kế hoạch với forwarder và hãng tàu, chuẩn hóa lịch đóng hàng, giảm thời gian giữ container tại nhà máy và trả container đúng hạn.
Cơ hội số hóa bài toán container rỗng
Container rỗng là một bài toán rất phù hợp để số hóa. Một nền tảng dữ liệu có thể cho biết container rỗng đang ở đâu, loại nào sẵn có, tình trạng kỹ thuật, depot nào còn năng lực, lịch cấp rỗng, lịch trả rỗng, nhu cầu dự báo, chi phí repositioning và cơ hội ghép dòng hàng.
AI có thể hỗ trợ dự báo nhu cầu rỗng theo mùa vụ, tuyến, khách hàng, loại hàng và thị trường. Digital twin có thể mô phỏng dòng container trong mạng lưới cảng – ICD – depot – nhà máy. Hệ thống đặt lịch lấy/trả container có thể giảm thời gian chờ. Dữ liệu chất lượng container có thể giúp tránh việc cấp container không phù hợp cho hàng nhạy cảm.
Tất nhiên, số hóa chỉ thành công nếu có sự tham gia của nhiều bên: hãng tàu, cảng, depot, forwarder, nhà vận tải, chủ hàng và cơ quan quản lý. Nếu dữ liệu bị giữ kín hoàn toàn, hệ thống khó tối ưu. Cần cơ chế chia sẻ dữ liệu ở mức phù hợp, bảo vệ lợi ích thương mại nhưng vẫn tăng hiệu quả chung.
Container rỗng là phần ít được nhắc đến nhưng có ảnh hưởng lớn đến chi phí và độ ổn định của logistics biển. Một hệ thống xuất khẩu mạnh không chỉ cần có hàng, có cảng và có tàu; còn cần có container rỗng đúng nơi, đúng loại và đúng thời điểm.
Với Việt Nam, quản trị container rỗng cần được xem là một nội dung trong chiến lược logistics đa phương thức. Cảng biển, ICD, depot, đường bộ, đường thủy, đường sắt và dữ liệu phải phối hợp để giảm kéo rỗng, giảm thời gian chờ, tăng quay vòng và hỗ trợ doanh nghiệp xuất khẩu. Khi dòng container rỗng được quản trị tốt hơn, dòng hàng có giá trị sẽ đi ra thế giới ổn định hơn.
