Tập đoàn tư vấn McKinsey ghi nhận nhiều quy trình chuẩn hóa trong logistics đang được AI tự động hóa ở quy mô lớn. Một doanh nghiệp vận tải đã tự động hóa 60% cuộc gọi cập nhật trạng thái hàng hóa, 73% quy trình xác nhận đơn hàng, 80% thanh toán hóa đơn giấy và hàng triệu báo giá. Các doanh nghiệp tiên phong áp dụng cũng ghi nhận mức giảm đáng kể thời gian xử lý chứng từ và nhập liệu thủ công.
Câu chuyện của AI và ngành Forwarding
Một mặt, AI đang tự động hóa ngày càng nhiều tác vụ văn phòng trong vận hành logistics: từ tự động bóc tách vận đơn, hóa đơn, tờ khai hải quan; cung cấp báo giá cước tức thời; cho đến tự động cập nhật hành trình lô hàng. Mặt khác, các nền tảng logistics kỹ thuật số quảng bá khả năng cho phép chủ hàng truy cập trực tiếp hệ thống của hãng tàu, bỏ qua các bên trung gian với lời hứa tiết kiệm từ 15% đến 30% chi phí cước. Thêm vào đó là xu hướng các hãng tàu toàn cầu chủ động thâu tóm chuỗi cung ứng — điển hình như thương vụ CMA CGM chi 1,4 tỷ USD mua lại FedEx Supply Chain, dự kiến hoàn tất trong năm 2026. Cộng tất cả các yếu tố lại, bức tranh ngành có vẻ rất rõ ràng: Bên trung gian đang dần bị đẩy ra khỏi hệ thống vận hành.
Tuy nhiên, những gì AI đang thay thế là lớp lao động văn phòng thực hiện các công việc chuẩn hóa và lặp đi lặp lại — nơi vốn từ lâu đã rơi vào cuộc đua cắt giảm chi phí. Điều mà AI và các nền tảng số khó thay thế hoàn toàn nằm ở ba năng lực hoàn toàn khác biệt:
- Tài sản hạ tầng vật lý thực tế.
- Năng lực xử lý sự cố phát sinh tại hiện trường cửa khẩu và cảng biển.
- Trách nhiệm pháp lý rõ ràng của đơn vị đại lý hải quan.
Nói cách khác, AI đang đóng vai trò là bộ lọc phân tách rõ hai nhóm doanh nghiệp vốn trước nay trông giống nhau: những đơn vị giao nhận thuần túy và những forwarder sở hữu hạ tầng vật lý thật và cam kết trách nhiệm rõ ràng.
AI và trách nhiệm pháp lý trong ngành logistics
Để hiểu rõ lý do vì sao AI không thể thay thế hoàn toàn vai trò giao nhận, cần đánh giá chính xác những điểm mạnh và ranh giới của công nghệ. AI phát huy hiệu quả cao nhất đối với những quy trình đã được chuẩn hóa, số hóa và mang tính quy luật rõ ràng. Một vận đơn tại cảng Singapore về cơ bản có cùng cấu trúc dữ liệu với một vận đơn tại Rotterdam, do đó máy tính có thể học và xử lý tự động. Tuy nhiên, bản chất cốt lõi của nghề logistics lại nằm ở ba yếu tố nằm ngoài khả năng xử lý của thuật toán:
Thứ nhất là hạ tầng vật lý thực tế. Không thuật toán nào có thể lưu trữ một container, vận hành một xe đầu kéo, hay thực hiện rút hàng khỏi kho bãi. Khi hàng hóa cần một vị trí lưu trữ thực tế giữa các chặng vận chuyển, chỉ có tài sản hạ tầng thực sự mới đáp ứng được nhu cầu này.
Thứ hai là năng lực xử lý sự cố phát sinh tại hiện trường. Kịch bản vận hành trên phần mềm luôn trôi chảy cho tới khi xảy ra các sự cố thực tế: container lạnh gặp sự cố kỹ thuật lúc nửa đêm, lô hàng bị cơ quan hải quan giữ lại kiểm hóa, hoặc xe tải trễ giờ cắt máng tại cảng biển. Những thời điểm đó đòi hỏi nhân sự chuyên trách có mặt trực tiếp tại hiện trường và xử lý, thay vì những dòng thông báo sự cố tự động từ hệ thống.
Thứ ba, và mang tính quyết định nhất, là trách nhiệm pháp lý. Khai báo hải quan là một hành vi pháp lý chính thức, và pháp nhân đứng tên đại lý hải quan phải chịu trách nhiệm pháp lý cho từng dòng dữ liệu và số liệu thuế khai báo. Bối cảnh quản lý năm 2026 càng làm gia tăng gánh nặng này khi các cơ quan quản lý nhà nước chuyển từ kiểm tra hình thức sang thanh tra bản chất kinh tế của giao dịch, siết chặt công tác kiểm tra sau thông quan và nâng cao mức xử phạt vi phạm. Khi AI đề xuất sai mã HS, công nghệ không thể đứng ra giải trình trước cơ quan hải quan hay chịu trách nhiệm trước pháp luật; chỉ có pháp nhân đứng tên khai báo mới gánh vác nghĩa vụ đó.
Đây chính là điểm phân tách thị trường rõ nét. Một doanh nghiệp như U&I Logistics, sở hữu hệ thống hạ tầng kho bãi quy mô lớn kết hợp với dịch vụ Đại lý Hải quan chính thức, đang nắm giữ chính xác những giá trị mà AI và các mô hình bán cước trực tuyến không thể thay thế: không gian lưu trữ hàng hóa thực tế, nhân sự xử lý sự cố tại hiện trường, và tư cách pháp nhân cam kết chịu trách nhiệm trước cơ quan quản lý nhà nước. Dù các hãng tàu lớn đang mở rộng sang logistics end-to-end, họ không thể thay thế hoàn toàn vai trò của các đơn vị logistics địa phương am hiểu hiện trường, pháp lý hải quan, kho bãi, trucking và đặc thù chứng từ tại từng thị trường. Khoảng trống dịch vụ đó sẽ luôn tồn tại và khẳng định giá trị bền vững của nhà cung cấp dịch vụ logistics chuyên nghiệp.
AI không thể thay thế tất cả
Đối với mỗi doanh nghiệp logistics, câu hỏi mang tính sống còn trong kỷ nguyên công nghệ không phải là “AI có thay thế được tôi hay không?”, mà là “Khách hàng thực sự đang trả tiền cho khả năng cung cấp giá trị nào của doanh nghiệp?”.
Nếu câu trả lời chỉ dừng lại ở việc gõ chứng từ và báo giá cước đơn thuần, các phần mềm AI chắc chắn sẽ thực hiện công việc đó nhanh hơn và với chi phí rẻ hơn rất nhiều. Tuy nhiên, nếu câu trả lời nằm ở hệ thống kho bãi thực tế, đội ngũ nhân sự trực tiếp xử lý sự cố phát sinh và chữ ký chịu trách nhiệm pháp lý, thì AI sẽ trở thành công cụ khuếch đại năng lực chứ không thể là kẻ thay thế.
Đối với các chủ hàng, góc nhìn cũng cần được lật ngược lại một cách thực tế. Một báo giá cước tức thời từ nền tảng số mang lại sự tiện lợi ban đầu, cho tới khi lô hàng gặp sự cố mắc kẹt tại cảng lúc 2 giờ sáng mà không có nhân sự hỗ trợ, hoặc một sai sót trên tờ khai hải quan kéo theo các khoản phạt hành chính và truy thu thuế mà không có bên nào đứng ra chịu trách nhiệm. Mức giá rẻ đạt được từ việc cắt bỏ các bên trung gian hoàn toàn có thể trở thành cái giá rất đắt khi cắt bỏ luôn cả bên gánh vác trách nhiệm pháp lý.
