Trong nhiều năm, các doanh nghiệp phải tự xây dựng hoặc tự thuê rời rạc từng mảnh của chuỗi cung ứng: kho, vận tải, giao nhận, fulfillment, phân phối, dữ liệu, xử lý đơn hàng. Nhưng mô hình logistics mới đang hình thành: các nền tảng lớn mở hạ tầng chuỗi cung ứng của mình cho doanh nghiệp khác sử dụng như một dịch vụ. Đây có thể là bước chuyển lớn trong cạnh tranh logistics toàn cầu.
Từ sở hữu hạ tầng đến sử dụng năng lực
Trước đây, muốn có năng lực logistics mạnh, doanh nghiệp thường phải đầu tư lớn hoặc xây dựng mạng lưới đối tác phức tạp. Một nhà bán lẻ cần kho, trung tâm phân phối, phần mềm quản lý đơn hàng, vận tải, giao hàng chặng cuối. Một nhà sản xuất cần kho nguyên liệu, vận tải đầu vào, vận tải đầu ra, phân phối, theo dõi đơn hàng. Một thương hiệu thương mại điện tử cần fulfillment, phân loại, giao nhanh, xử lý hàng hoàn và dữ liệu khách hàng.
Mô hình “supply chain as a service” thay đổi cách tiếp cận đó. Doanh nghiệp không nhất thiết phải sở hữu toàn bộ hạ tầng. Họ có thể thuê năng lực chuỗi cung ứng từ một nền tảng đã có sẵn: kho, vận tải đa phương thức, fulfillment, parcel delivery, quản lý tồn kho, dữ liệu, theo dõi đơn hàng và các công cụ tối ưu. Giống như doanh nghiệp từng thuê hạ tầng điện toán đám mây thay vì tự xây trung tâm dữ liệu, họ có thể thuê một phần hạ tầng logistics thay vì tự xây tất cả.
Logistics đang học từ mô hình đám mây
Xu hướng này trở nên rất rõ khi Amazon công bố mở rộng mạng lưới logistics của mình cho các doanh nghiệp khác thông qua Amazon Supply Chain Services. Theo Reuters, dịch vụ này cho phép doanh nghiệp sử dụng mạng lưới của Amazon để lưu trữ và vận chuyển hàng hóa, bao gồm cả nguyên liệu và thành phẩm, trên nhiều phương thức như đường biển, đường bộ, đường sắt và hàng không; Amazon hiện có hơn 100 máy bay hàng hóa và mạng lưới kho bãi lớn, với các khách hàng như Procter & Gamble, 3M và American Eagle.
Đây không chỉ là một tin tức về Amazon. Nó cho thấy một xu hướng sâu hơn: hạ tầng logistics quy mô lớn có thể được “đóng gói” thành dịch vụ cho nhiều doanh nghiệp sử dụng.
Khi điện toán đám mây phát triển, nhiều doanh nghiệp không cần tự sở hữu máy chủ, trung tâm dữ liệu và đội ngũ hạ tầng lớn. Họ thuê năng lực tính toán, lưu trữ và phần mềm theo nhu cầu. Trong logistics, một mô hình tương tự đang dần xuất hiện. Doanh nghiệp thuê năng lực kho, vận tải, fulfillment và dữ liệu theo mức sử dụng, mùa vụ, khu vực hoặc loại dịch vụ.
Điều này đặc biệt hấp dẫn với doanh nghiệp vừa và nhỏ, thương hiệu D2C, nhà bán hàng thương mại điện tử, doanh nghiệp mở rộng thị trường mới hoặc nhà sản xuất không muốn tự xây hệ thống phân phối phức tạp. Họ có thể tiếp cận năng lực logistics lớn hơn quy mô của mình.
Nhưng khác với điện toán đám mây, logistics là thế giới vật lý. Hàng hóa phải đi qua kho thật, xe thật, cảng thật, sân bay thật, con người thật và rủi ro thật. Vì vậy, “supply chain as a service” chỉ thành công khi nền tảng có hạ tầng thực, dữ liệu mạnh, quy trình ổn định, mạng lưới rộng và khả năng xử lý ngoại lệ.
Supply chain as a service không chỉ là thuê ngoài logistics. Đó là mô hình trong đó doanh nghiệp sử dụng một nền tảng chuỗi cung ứng tích hợp như hạ tầng dùng chung: kho, vận tải, fulfillment, dữ liệu, giao hàng, hoàn trả và tối ưu vận hành. Giá trị nằm ở khả năng mở rộng nhanh mà không phải tự xây toàn bộ mạng lưới.
Bốn thay đổi lớn trong cạnh tranh logistics
Thay đổi thứ nhất là cạnh tranh chuyển từ tài sản riêng lẻ sang hệ sinh thái. Một doanh nghiệp có nhiều xe chưa chắc thắng. Một doanh nghiệp có nhiều kho chưa chắc thắng. Bên thắng có thể là đơn vị kết nối được kho, xe, dữ liệu, fulfillment, khách hàng, nền tảng công nghệ và khả năng dự báo thành một hệ thống nhất quán.
Thay đổi thứ hai là dữ liệu trở thành lợi thế trung tâm. Nền tảng càng xử lý nhiều đơn hàng, càng có dữ liệu về nhu cầu, tồn kho, tuyến giao, thời gian xử lý, tỷ lệ hoàn, chi phí và hành vi khách hàng. Dữ liệu này giúp tối ưu hệ thống và tạo ra lợi thế quy mô. Đây là điểm các doanh nghiệp logistics truyền thống cần đặc biệt chú ý.
Thay đổi thứ ba là ranh giới ngành mờ đi. Một công ty thương mại điện tử có thể trở thành nhà cung cấp logistics. Một nhà bán lẻ có thể mở hạ tầng fulfillment cho bên thứ ba. Một hãng công nghệ có thể bước vào vận tải. Một doanh nghiệp logistics có thể trở thành nền tảng dữ liệu. Reuters cho biết việc Amazon mở rộng dịch vụ chuỗi cung ứng đã khiến cổ phiếu UPS và FedEx giảm mạnh, cho thấy thị trường nhận thấy tác động cạnh tranh trực tiếp.
Thay đổi thứ tư là khách hàng kỳ vọng tiêu chuẩn cao hơn. Khi doanh nghiệp đã quen với tốc độ, visibility và dữ liệu của các nền tảng lớn, họ sẽ yêu cầu các nhà cung cấp logistics khác cũng phải minh bạch hơn, nhanh hơn và tích hợp hơn. Điều này tạo áp lực nâng chuẩn toàn ngành.
Cơ hội và rủi ro cho doanh nghiệp Việt Nam
Đối với doanh nghiệp Việt Nam, mô hình supply chain as a service có thể tạo cơ hội tiếp cận năng lực logistics tốt hơn mà không phải đầu tư quá lớn. Một SME bán hàng xuyên biên giới có thể dùng dịch vụ fulfillment và giao hàng quốc tế. Một nhà sản xuất có thể thuê năng lực kho và phân phối tại thị trường mới. Một thương hiệu Việt có thể thử thị trường trước khi đầu tư mạng lưới riêng.
Tuy nhiên, rủi ro cũng rõ. Nếu phụ thuộc quá nhiều vào một nền tảng, doanh nghiệp có thể mất quyền kiểm soát dữ liệu khách hàng, chi phí, trải nghiệm giao hàng và điều kiện dịch vụ. Khi nền tảng thay đổi chính sách, tăng giá hoặc ưu tiên khách hàng lớn hơn, doanh nghiệp nhỏ có thể bị ảnh hưởng. Vì vậy, sử dụng hạ tầng dùng chung không có nghĩa là bỏ qua chiến lược logistics riêng.
Doanh nghiệp cần xác định rõ phần nào nên thuê ngoài, phần nào cần giữ quyền kiểm soát. Ví dụ, fulfillment tiêu chuẩn có thể thuê ngoài, nhưng dữ liệu khách hàng, chiến lược tồn kho, tiêu chuẩn bao bì, chính sách hoàn trả và quan hệ với khách hàng có thể cần được quản trị chặt hơn.
Doanh nghiệp logistics Việt Nam phải phản ứng thế nào?
Nếu các nền tảng lớn mở hạ tầng logistics ra thị trường, doanh nghiệp logistics truyền thống sẽ chịu áp lực lớn. Cạnh tranh bằng giá và quan hệ sẽ không đủ. Doanh nghiệp logistics Việt Nam cần nâng cấp theo bốn hướng.
Một là tích hợp dịch vụ. Khách hàng ngày càng muốn giải pháp trọn gói: kho, vận tải, chứng từ, fulfillment, dữ liệu, báo cáo và xử lý hàng hoàn. Doanh nghiệp nào chỉ cung cấp một mắt xích rời rạc sẽ dễ bị thay thế.
Hai là xây năng lực dữ liệu. Visibility, dashboard, API, ePOD, tracking, báo cáo tồn kho, báo cáo chi phí và báo cáo phát thải sẽ trở thành tiêu chuẩn. Dữ liệu không còn là phần cộng thêm; nó là một phần của sản phẩm dịch vụ.
Ba là chuyên môn hóa theo ngành. Thay vì cố phục vụ mọi loại hàng, doanh nghiệp có thể tập trung vào chuỗi lạnh, dược phẩm, nông sản, thương mại điện tử, hàng giá trị cao, bán lẻ, hàng công nghiệp hoặc logistics ngược. Chuyên môn hóa giúp tạo khác biệt trước các nền tảng quy mô lớn.
Bốn là hợp tác thay vì chỉ cạnh tranh. Doanh nghiệp logistics Việt Nam có thể tham gia vào các mạng lưới, kết nối API với nền tảng, cung cấp dịch vụ chặng cuối, kho vùng, hải quan, chuỗi lạnh hoặc dịch vụ địa phương mà các nền tảng lớn khó tự làm sâu.
Việt Nam có thể xây nền tảng logistics dùng chung không?
Câu trả lời là có, nhưng cần chọn đúng phạm vi. Việt Nam không nhất thiết phải có một “siêu nền tảng” giống Amazon. Có thể bắt đầu bằng các nền tảng theo ngành hoặc theo vùng: nền tảng logistics nông sản, nền tảng chuỗi lạnh, nền tảng kho dùng chung cho SME, nền tảng fulfillment nội địa, nền tảng kết nối ICD – cảng – hải quan, nền tảng vận tải xanh hoặc nền tảng logistics cho xuất khẩu.
Điều kiện quan trọng là niềm tin dữ liệu. Doanh nghiệp chỉ dùng nền tảng nếu họ tin dữ liệu được bảo mật, chi phí minh bạch, dịch vụ ổn định và quyền lợi được bảo vệ. Vì vậy, ngoài công nghệ, cần có chuẩn vận hành, hợp đồng rõ, cơ chế xử lý tranh chấp và vai trò kết nối của hiệp hội ngành nghề.
Supply chain as a service cho thấy logistics đang bước vào giai đoạn nền tảng hóa. Hạ tầng logistics lớn không chỉ phục vụ nội bộ doanh nghiệp sở hữu nó, mà có thể trở thành dịch vụ dùng chung cho nhiều doanh nghiệp khác. Điều này mở ra cơ hội mở rộng nhanh, nhưng cũng tạo áp lực cạnh tranh rất lớn.
Với Việt Nam, bài học không phải là sao chép mô hình của các tập đoàn toàn cầu. Bài học là logistics tương lai sẽ phải tích hợp hơn, dữ liệu hơn, linh hoạt hơn và lấy khách hàng làm trung tâm hơn. Doanh nghiệp nào xây được năng lực logistics như một dịch vụ có thể mở rộng sẽ có lợi thế. Doanh nghiệp nào vẫn vận hành rời rạc, thiếu dữ liệu và chỉ cạnh tranh bằng giá sẽ ngày càng khó giữ vị thế.
